| امام خمینی (ره) و هنر |
شخصیت عظیم و افكار بلند حضرت امام از یك سو، گستردگی مباحث مربوط به هنر و شاخه های مختلف آن از سوی دیگر، و محدودیت صفحات خاص این موضوع از سوی سوم، پرداختن به موضوع امام خمینی و هنر را دشوار می سازد.
اما از آنجا كه جامعیت شخصیت امام راحل و دیدگاههای نو و مترقی حضرت او نسبت به مسایل گوناگون از جمله هنر، پرداختن به این موضوع را ضروری می سازد، هر چند گذرا به موضوع یاد شده می پردازیم.
امید است كه پرداختن به این مقوله در یك مقاله ، فتح بابی باشد برای كاوش بیشتر و عمیق تر، و گامی كوچك در راه ادای دین به ساحت والای آن پیشوای جاوید.
گستره بحث دامنه مباحث و شاخه های مربوط به هنر ، بسی گسترده است. از نویسندگی، شعر، قصه، طنز، نقاشی، موسیقی، خطابه و سخنوری گرفته، تا وادی فیلم و سینما و تئاتر و برنامه های هنری رادیو و تلویزیون و كاریكاتور، نمایشنامه ها و فیلمهای عروسكی و كارتون كودكان و طراحی و گرافیك و خوشنویسی و آهنگ و آواز و .. . را شامل می شود.
در مقوله هنر، زیباشناسی و زیباییآفرینی از عناصر مهم به شمار می رود. تخیل و ذهن خلاق هنرمند، به كمك احساس بالنده و قدرت تعبیر و ظرافت اندیشه و نكته شناسی و نكته سنجی و خیال انگیزی، جلوه های ماندگاری از هنر را پدید می آورد.
آنكه روحی لطیف و دركی زیبا و زبانی نافذ و بیانی رسا دارد، در شاخه های مختلف هنر، بهتر می تواند اندیشه و احساس و پیامی را بر بال هنر بنشاند و در آفاق اندیشه های بشری و در قلمرو دل و جان انسانها به پرواز آورد.
امام امت، با برخورداری از مایه های اصلی و عمده هنر، در حد بالایی این عناصر را در وجود خویش فراهم آورده بود. نیروی خطابه و سخنوری امام امت، زیبایی قلم و قدرت نگارش و تعبیری او، توان تإثیرگذاری عمیق بر دلهای مخاطبین، قدرت انگیزش نسبت به جوانان، ذوق لطیف شعری، خط پخته و زیبا، مایه های طنز و كنایه و استعاره و صناعات ادبی در گفتار و نوشتار، زیبایی روح و رفتار، جمال ظاهر و باطن و حسن صورت و حسن سیرت و حسن سریرت ، همه و همه در امام امت جمع بود. هنر رفتاری و جاذبه فوق العاده او و هنر ایجاد تغییر در رفتار و ساختار فرد و جامعه نیز از او چهره ای به عنوان معمار حكومت اسلامی ساخته است. هم او بود كه هنر بسیج توده ها را علیه ستم در سطح جهان داشت و این كم هنری نیست. خدای متعال، كه زیبایی آفرین پهنه خلقت است، هنرهای متعددی را در وجود این انسان پیامبرگون، مسیح وار، ابراهیم آسا، علی وش یكجا گرد آورده است.
در بحث از امام و هنر ، هم می توان به جلوه های هنری كه در وجود و فكر و بیان و قلم و شعر و ادبیات و ذوقیات امام راحل نهفته است پرداخت، هم می توان دیدگاههای او را در باره هنرهای مختلفی چون: قلم، شعر، موسیقی، فیلم و سینما، رادیو و تلویزیون، هنرهای نمایشی و تصویری و ... بررسی كرد. دو مقوله جدا از هم، و دو بررسی كه هر یك میدانی متفاوت از دیگری دارد.
هنر برتر
پیش از آنكه به مطالعه دیدگاههای امام درباره مقوله های هنری بپردازیم، گفتنی است كه هنر، مبتنی بر زیبایی است، چه در مرحله درك و شناخت، چه در مرتبه خلاقیت و آفرینش هنری.
همچنان كه جمال و زیبایی تنها جمال صوری و ظاهری و حسی نیست و جمال برتری به نام جمال معنوی داریم، هنر نیز، غیر از شاخه ها و مقوله های محسوس و مادی و قالبهای عینی، نوع برتر هم دارد كه به همان زیباییهای روح و زیباییهای عمل و رفتار باز می گردد. آراءستگی به اخلاق حسنه هنری است دشوار، ارزشمند و مهم. به فرموده حضرت امیر(ع):
زینه البواطن اجمل من زینه الظواهر[1] آراءستگی درونها، زیباتر از آراءستگی ظاهرهاست.
و در سخن دیگری فرموده است:
حسن الصوره جمال ظاهر و حسن العمل جمال باطن[2] زیبایی چهره، جمال آشكار است، ولی زیبایی كار و عمل، جمال و زیبایی باطنی است.
در سخنان دیگری از آن امام بزرگوار و معصوم(ع)، خصلتهایی همچون حلم و بردباری، وقار، طاعت، پرهیز از ننگ و زشتی، عمل به علم، خردمندی و ... به عنوان جمال برای یك فرد به شمار آمده است.[3] اینها نشان دهنده آن است كه زیبایی (و در نتیجه هنر مبتنی و متكی بر زیبایی) به زیبایی حسی خلاصه نمی شود. جمال برین و هنر برتر هم وجود دارد.
امام خمینی، با توجه به این دیدگاه و عنایت به هنر برتر، جلوه های ایثار و شهادت طلبی و جهاد حماسه آفرینان دفاع مقدس را برترین هنری می داند كه حتی قابل ترسیم و تجسیم و ثبت و ضبط نیستند. در پیام سالگرد انقلاب، می فرماید:
... گیرم كه قلمفرسایان هنرمند، بتوانند میدانهای شجاعت و دلاوری آنان و قدرت و جسارت فوق العاده آنها را در زیر آتش مسلسلها و توپها و تانكها ترسیم نمایند و نقاشان و هنرپیشگان بتوانند پیروزیهای هنرمندانه آنان را در آن شبهای تار در مقابل موشكها و بمب افكنهای دشمن غدار و عبور از پیچ و خمهای سیمهای خاردار و كوههای سر به فلك كشیده و بیرون كشیدن دشمنان خدا از سنگرهای بتونی و مجهز به جهازهای پیشرفته را مجسم نمایند، لكن آن بعد الهی عرفانی و آن جلوه های معنوی ربانی كه جانها را به سوی خود پرواز می دهد و آن قلبهای ذوب شده در تجلیات الهی را با چه قلم و چه هنر و چه بیانی می توان ترسیم كرد؟[4] در این سخن، هم برخی جلوه های ویژه مطرح شده كه فراتر از قلمرو هنر معمولی است و نمی توان به بیان هنری آنها پرداخت، هم كار شگفت و زیبای حماسه آفرینان را هنرمندانه بیان كرده است.
پیام به هنرمندان
در راستای همان دیدگاه و ارج گذاری، پیامی كه امام امت در تجلیل از هنرمندان متعهد دادند، آكنده از همین توجه و عنایت و دید فرا حسی است. در اینجا متن كامل آن پیام آورده می شود، تا هم تإكیدی بر مطالب یادشده باشد، هم زمینه ای برای مباحث بعدی و عنصر تعهد در كارهای هنری كه از نظر امام، بسیار مهم و تعیین كننده است. جالب توجه است كه این پیام را كه ترسیم كننده خطوط هنر مكتبی و متعهد است، امام امت در آستانه سالگرد هفته دفاع مقدس (30/6/67) در آخرین سال عمر پربركت خویش و پس از خاتمه جنگ تحمیلی صادر كرده است:
بسم الله الرحمن الرحیم
خون پاك صدها هنرمند فرزانه در جبهه های عشق و شهادت و شرف و عزت، سرمایه زوال ناپذیر آن گونه هنری است كه باید به تناسب عظمت و زیبایی انقلاب اسلامی، همیشه مشام جان زیباپسند طالبان جمال حق را معطر كند.
تنها هنری مورد قبول قرآن است كه صیقل دهنده اسلام ناب محمدی(ص)، اسلام ائمه هدی(ع)، اسلام فقراء دردمند، اسلام پابرهنگان، اسلام تازیانه خوردگان تاریخ تلخ و شرم آور محرومیتها باشد. هنری زیبا و پاك است كه كوبنده سرمایه داری مدرن و كمونیسم خون آشام و نابود كننده اسلام رفاه و تجمل، اسلام التقاط، اسلام سازش و فرومایگی، اسلام مرفهین بی درد و در یك كلمه اسلام آمریكایی باشد. هنر در مدرسه عشق، نشان دهنده نقاط كور و مبهم معضلات اجتماعی، اقتصادی، سیاسی، نظامی است. هنر در عرفان اسلامی ترسیم روشن عدالت و شرافت و انصاف و تجسیم تلخكامی گرسنگان مغضوب قدرت و پول است. هنر در جایگاه واقعی خود، تصویر زالوصفتانی است كه از مكیدن خون فرهنگ اصیل اسلامی، فرهنگ عدالت و صفا لذت می برند. تنها به هنری باید پرداخت كه راه ستیز با جهانخوآراءن شرق و غرب و در رإس آنان آمریكا و شوروی را بیاموزد.
هنرمندان ما تنها زمانی می توانند بی دغدغه كوله بار مسوولیت و امانتشان را زمین بگذارند كه مطمئن باشند مردمشان بدون اتكاء به غیر، تنها و تنها در چارچوب مكتبشان به حیات جاویدان رسیده اند و هنرمندان ما در جبهه های دفاع مقدسمان این گونه بودند، تا به ملأ اعلا شتافتند و برای خدا و عزت و سعادت مردمشان جنگیدند و در راه پیروزی اسلام عزیز، تمام مدعیان هنر بی درد را رسوا نمودند. خدایشان در جوار رحمت خویش محشورشان گرداند.
روح الله الموسوی الخمینی[5]
هنر در خدمت تعهد
از دیدگاه امام امت، هنری ستوده و ارجمند و قابل دفاع است كه از عنصر تعهد و جوهر پیام و بعد سازندگی و تربیت برخوردار باشد، هنری كه ارزشهای مقدس را ترسیم كند، به انسانها ایده و امید و اعتماد بدهد، و از فساد و هرزگی و بدآموزی و تحریك غرایز حیوانی و شهوانی دور و منزه باشد.
هنری كه وسیله ای در خدمت فساد و حكومت جور و برآوردن اهداف سیاسی بیگانگان باشد و مایه غفلت و بی خبری و بی دردی و بی تحركی باشد، ناپسند است. این تإكید را در مورد همه شاخه های هنر، و مهمتر از همه در زمینه سینما و فیلم و رادیو و تلویزیون بیشتر فرموده اند.
در پیام هفته دفاع مقدس، در دعوت از نویسندگان و هنرمندان و نقاشان به ثبت حماسه های رزمندگان، می فرماید:
امروز، همه از تصویر این صحنه های معنوی انسانی عاجزند و اینجانب كه به نویسندگان و گویندگان و تحلیل گران و هنرمندان و نقاشان و همه و همه پیشنهاد می كنم تا همیشه و بخصوص در این هفته آنچه در توان دارند، در طبق اخلاص گذاشته و تقدیم این سلحشوران عظمت آفرین و ملت ایران و اسلام بزرگ نمایند، برای آن است كه به گوشه ای از وظیفه اسلامی، انسانی، ملی، میهنی هرچند كوچك خود عمل نماید، و الا خداوند شكور است كه نام این عظمت آفرینان را در جهان، بلند و مقامشان را در ملكوت اعلا به نمایش می گذارد.[6]
[1] . غررالحكم.
[2] . بحآراءلانوار، ج78، ص377.
[3] . در این زمینه، ر.ك: هنر در قلمرو مكتب از نویسنده، فصل اول.
[4] . صحیفه نور، ج18، ص230.
[5] . همان، ج21، ص30.
[6] . همان، ج18، ص123.
|
| جواد محدثي - با اندکي تلخيص،سايت حوزه هنري استان قم، |
|
|
