| بایستههای پژوهش درباره امام خمینی(ره) |
برنامهریزی مفید و سازنده آنگاه اتفاق میافتد كه واجد اركان و شرایط اصلیاش باشد، یكی از اركان برنامهریزی در حوزههای گوناگون پژوهشی و آموزشی، شناخت نیازمندیها و خلأها است، آنچه كه در این گفتار با عنوان بایستهها از آن یاد میشود. تا زمانی كه بایستهها، نیازها و خلأها شناسایی نگردد، نمیتوان برنامهریزی سودمند به انجام رسانید.
پیش شرط پی بردن به نیازها و خلأها نیز شناخت و احاطه برداشتهها میباشد، تا از آنچه هست، اطلاعی در دست نباشد، نمیتوان به كمبودها و خلأها پیبرد.
بر پایه این دو اصل، برنامهریزی پژوهشی و آموزشی درباره امام خمینی مبتنی بر شناخت بایستهها و خلأها است. چنانكه پیبردن به بایستهها و خلأها مبتنی بر آگاهی و اشراف بر داشتهها میباشد.
بر این اساس این نوشتار به دو بخش تقسیم می شود یكی شناخت وضع موجود یعنی داشتهها و دیگری بایستههای پژوهش؛ كه البته قسمت نخست حكم مقدمه را برای قسمت دوم دارد.
یك. شناخت وضع موجود
هرگاه پژوهشگران و مراكز پژوهشی بخواهند درباره امام خمینی به تحقیق بپردازند نخست باید بدانند كه امام خمینی كیست و چه ابعادی دارد و نیز بدانند درباره او چه كارهایی به ثمر رسیده است. یعنی ابتدا، حدود ظرفیت و گستره شخصیتی وی شناسایی گردد و بر درون اشراف یافته و آنگاه از آنچه درباره او به انجام رسیده و بیرون از شخصیت اوست آگاهی بدست آید.
این دو حوزه (حدود شخصیت و كارهای به انجام رسیده) میتواند وضع موجود را درباره امام خمینی ترسیم كند.
1. گستره شخصیت امام خمینی
انسانها را میتوان بر پایه آثار مكتوب، گفتار و فعل اجتماعی بر جای مانده از آنان تحلیل و ارزیابی كرد و دایره اثرگذاری و فراز و فرودهای زندگی آنان را شناخت. و نیز بر اساس همین سه عنصر میتوان به برخی از ساحتهای پنهان شخصیتی آنان پیبرد و ابعاد ناشناخته را نمایان ساخت.
اگر با این قاعده، امام خمینی مورد بررسی و تحلیل قرار گیرد، با شخصیتی مواجه میشویم كه آثار مكتوبش در هشت رشته از علوم دینی و انسانی (قرآن، حدیث، فلسفه، عرفان و اخلاق، كلام، اصول فقه، فقه، و شعر) به 34 اثر (این آثار كه اكثر آن تاكنون به چاپ رسیده و برخی نیز مراحل نهایی نشر را میگذراند، عبارتند از: 1. تفسیر سوره حمد، 2. شرح دعای سحر، 3. شرح چهل حدیث، 4. التعلیقه علی الفوائد الرضویه (شرح حدیث رأس الجالوت) 5. شرح حدیث جنود عقل و جهل، 6. تقریرات فلسفه (سه جلد)، 7. الطلب و الاراده، 8. مصباحالهدایه إلی الخلافه والولایه، 9. حواشی مصباح الانس و فصوصالحكم، 10. سرالصلاه، 11. آداب الصلاه، 12. مناهج الوصول (2 جلد)، 13. انوار الهدایه (2 جلد)، 14. الاستصحاب، 15. الاجتهاد والتقلید، 16. التعادل والترجیح، 17. لمحات الاصول، 18. توضیح المسائل، 19. مناسك حج، 20. استفتائات (2 جلد)، 21. التعلیقه علی وسیله النجاه، 22. تحریرالوسیله (2 جلد)، 23. نجاه العباد، 24. حواشی العروه، 25. كتاب الطهاره (4 جلد)، 26. الخلل فی الصلاه، 27. المكاسب المحرّمه (2 جلد)، 28. البیع (5 جلد)، 29. ولایت فقیه، 30. حاشیه بر رساله ارث ملاهاشم، 31.بدائع الدرر فی قاعده اللاضرر، 32. الرسائل العشر، 33. دیوان، 34. كشفالاسرار در 48 مجلّد میرسد.
چنانكه آثار شفاهی و گفتاریاش در 22 جلد با عنوان «صحیفه امام»، برجای مانده است. همچنین انقلاب اسلامی با همه گستردگی و تأثیرگذاریاش در جهان معاصر، جنبشهای دینی، تحوّلات حوزههای علمیه و تغییر نظام حكومتی در ایران نیز اثر فعلی ایشان به شمار میرود.
چنین شخصیتی می بایست در علوم دینی، از جامعیتی عالی برخوردار باشد و دین را در تمامی عرصههایش بشناسد، زمانشناس و واقعنگر باشد، از قدرت فكر و اندیشه، صلابت اراده و قاطعیت در حوزه مسائل اجتماعی برخوردار باشد؛ و به حق او چنین بود.
اگر فقط به تأثیرگذاری ایشان در ایجاد تحوّل در حوزههای علمیه بنگریم و ادبیات نوینی را كه در مطالعات دینی و دینشناسی وارد كرد، مورد مطالعه قرار دهیم، به این نمونهها برمیخوریم:
ـ تأثیر اندیشه و فعل او به گسترش مباحث عقلی در حوزههای علمیه انجامید و فلسفه و عرفان و علوم عقلی رونق یافته و نیز دانشهای جدید وارد حوزههای علوم دینی شد.[1]
ـ ایشان منطق دینشناسی را از جمود و تحجّر رهانید و بسته ذهنی را در فهم دین مردود انگاشت و آن را فاجعهای برای جامعه دینی دانست.[2]
ـ فقه امامیه را از انزوای فردْنِگرانه بیرون كشید و برای حلّ دشواری اجتماعگرویاش راهبردهایی ارائه داد.[3]
ـ از كرامت انسان، حقوق مردم و رأی ملت در مسائل اجتماعی سخن راند ... .[4]
همچنین از حوزه خصوصی در زندگی مردم و حرمت آن سخن گفت و كارگزاران حكومتی را از شكستن آن حریم برحذر داشت.[5]
ـ بر حضور اجتماعی زنان، دانش طلبی و كمالجویی آنان تأكید ورزید و بانوان را معراج كمال انسان و راهبران اجتماع به شمار آورد.[6]
اگر امروزه حوزههای علمیه شاهد بیش از 200 مركز پژوهشی[7] و 10 مركز آموزش عالی در ساحت های علوم دینی و انسانیاند[8] و نیز شاهد بیش از 50 نشریه تخصصی و عمومی[9] و نیز بیش از 10 كتابخانه تخصصی میباشند، همه متأثر از تفكر و رفتار اجتماعی امام خمینی است.
به گمان ما، زنده نگه داشتن نام و یاد ایشان و بیش از آن، تحلیل شخصیت و افكار و اندیشههایشان میتواند به سلامت و سرعت این تحوّلات كمك كند و ادبیات دینی را متناسب با زمان به پیش بَرَد.
جالب است دانسته شود كه میزان تأثیر سخن امام را در مردم ایران و جهان و نیز عوامل تأثیرگذاریاش را محمد حسنین هیكل چنین توصیف میكند:
سخنرانیها و نامههای او (امام خمینی) اثر شگفت داشت... به عنوان مثل، نمونهای میآورم: در تهران، با یكی از زنان شاهزاده قاجار كه همسر یكی از سفرای رژیم پیشین بود، گفتگو میكردم، او به شدت صدایش گرفته بود و وقتی سبب را پرسیدم، گفت شب گذشته یك ربع به فرمان امام بر پشتبام اللهاكبر میگفتم.[10]
وی در لابلای سخنش چهار عامل را رمز تأثیرگذاری امام می دانست:
1. به كارگیری عبارتهای قرآنی در سخنان و نوشتههایش چون طاغوت، مستكبر، مستضعف و...؛
2. برخورداری از افكار مترقّی و پیشرفته چون برخورد با امپریالیسم آمریكا و اظهار تنفّر از صهیونیسم و اسرائیل و...؛
3. فراملیتی سخن گفتن و اندیشه خود را فراتر از مرزهای ایران دنبال كردن؛
4. فرامذهبی سخن گفتن، به عنوان رهبری اسلامی نه یكی از عالمان شیعه.[11]
خلاصه سخن آنكه امام شخصیتی است جامع كه آثار مكتوب، گفتار و فعل اجتماعیاش یعنی انقلاب اسلامی، دامنهای بسیار گسترده دارد و باید چنین شخصیتی را مورد مطالعه قرار داد.
2. پژوهشها و مكتوبات درباره امام آگاهی از حجم و میزان كارهای انجام شده درباره امام دومین مقدمهای است كه برای پی بردن به بایستهها باید منظور داشت، گرچه ارائه آمار دقیق در این باره دشوار است لیكن بر اساس پارهای اسناد و مدارك میتوان گفت:
الف ـ كتابهای منتشره درباره امام به زبانهای فارسی، عربی، لاتین بیش از 000/9 جلد میباشد كه از این میان 700 عنوان كتاب لاتین و 650 كتاب به زبان عربی 700 جلد ویژهنامه مجلّات و 500/6 جلد كتب فارسی میباشد.[12]
ب ـ 450 پایاننامه به زبان فارسی و لاتین درباره امام و انقلاب اسلامی نوشته شده است كه از این میان 15 عنوان در مقطع دكتری و 350 عنوان در مقطع كارشناسی ارشد و 50 عنوان در مقطع كارشناسی و بقیه لاتین میباشد.[13]
ج ـ مقالات منتشره درباره امام بر اساس مقالهشناسی توصیفی چاپ شده توسط مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی 000/7 مدخل میباشد.
د ـ سمینارهای برگزار شده درباره امام در ایران بیش از 35 مورد است كه منشورات برخی از این همایشها بیش از ده جلد كتاب است.[14]
دو. بایستههای پژوهش درباره امام
بر پایه مطالب پیش گفته یعنی جامعیت شخصیت امام خمینی و گستردگی پژوهشها و نگارشها درباره ایشان به نظر می رسد مجموع فعالیتهای علمی، پژوهشی پیرامون این رادمرد به هشت حوزه قابل دستهبندی میباشد.
1. گردآوری، تصحیح، تنظیم و نشر
در این زمینه باید به پنج مقوله توجه داشت:
ـ آثار مكتوب
ـ سخنرانیها
ـ درسها
ـ خاطرات
ـ اسناد
مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی در سال 1367 بدین منظور تشكیل شد چنانكه در نامه مرحوم حجهالاسلام والمسلمین سیداحمد خمینی و پاسخ حضرت امام آمده است:
بسمالله الرحمن الرحیم
پدر عزیز و مراد بزرگوارم، پس از عرض سلام:
1. یكی از مسائل بسیار مهمّ كه بعد از جنابعالی ـ خدا آن روز را نیاورد ـ موجب موضع گیری های مختلف فرزندان انقلاب و افراد گوناگون و محققین و احیاناً اختلاف آنها میگردد، برداشتهای گوناگون سیاسی و غیرسیاسی آنان از یك متن است، و از این بسیار گستردهتر، از اختلاف بین متون منتشر شده حضرتعالی با آنچه به عنوان اسناد سیاسی و غیره از صدا و فیلم و متنهای دستنویس جنابعالی كه منتشر نشده و در اختیار ماست سرچشمه می گیرد. شما بهتر از هركس میدانید كه به علل گوناگون گاهی خود شخصاً و گاهی اینجانب و یا مسئولین و حتی بعض افراد معمولی پیشنهاد حذف یك قسمت و یا قسمتهایی از سخنرانیها، یا حذف و تغییر و اضافه جمله و یا جملاتی بسیار در اعلامیهها خدمتتان عرضه شده است كه حضرتعالی گاهی قبول نمیفرمایید و گاهی هم پس از دقت، دستور حذف و یا تغییر و اضافه را بدان صورت كه مایل باشید صادر میفرمایید كه انجام میگیرد، حال اگر روزی تصمیم بر این گردد ـ كه حتماً میگردد ـ متن سخنرانیها و یا اعلامیهها و چیزهایی از این قبیل كه با صدا و خط حضرتعالی است منتشر گردد مسلماً متن دستخط و یا متن اصلی صدا و فیلم به عنوان سند خدشهناپذیر اصل قرار میگیرد و آنچه از زیاد و كم بدان صورتی كه گذشت ولو بسیار هم مهم باشد یا كنار گذاشته میشود و یا تحتالشعاع خط و یا متن اصلی سخنرانی قرار میگیرد و این از مسائلی است كه باید جدی برای آن فكر كرد.
[1] . بنگرید به: تفسیر سوره حمد كه در سال 1358 از تلویزیون جمهوری اسلامی ایران پخش شد و نیز نامه به گورباچف در سال 1367، صحیفه امام، ج21، ص 220.
[2] . بنگرید به: منشور روحانیت، صحیفه امام، ج 21، ص 273 و نیز پاسخ به نامه آیهالله قدیری، صحیفه امام، ج 21، ص 150.
[3] . طرح مسأله تأثیر زمان و مكان در اجتهاد، صحیفه امام، ج 21، ص 289 و نیز عدم كفایت اجتهاد مصطلح برای اداره جامعه، صحیفه امام، ج 21، ص 292.
[4] . صحیفه امام، ج19، ص 371.
[5] . بنگرید به: نامه هشت مادهای، صحیفه امام، ج 17، ص 139.
[6] . تبیان ـ جایگاه زن در اندیشه امام خمینی، دفتر هشتم، ص 53 ـ 106.
[7] . بشیر 80 (راهنمای كامل و جامع مؤسسات فرهنگی اسلامی استان قم)، پایگاه اطّلاعرسانی حوزه علمیه قم (زیر نظر معاونت پژوهشی مركز مدیریت حوزه علمیه قم)، انتشارات مركز مدیریت حوزه علمیه قم، چاپ اوّل، شهریور 1380.
[8] . دانشگاه مفید، تربیت مدرس، پژوهشكده حوزه و دانشگاه باقرالعلوم، دانشكده اصول دین و رشتههای تخصصی تفسیر، كلام، تبلیغ، قضاء و... .
[9] . راهنمای مطبوعات قم، سید علی بابامیری، اداره كل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان قم، زمستان 1379.
[10] . مدافع آیهالله، ص 183.
[11] . همان، ص 184 ـ 183.
[12] . این آمار بر پایه كتابخانه تخصصی امام خمینی در قم می باشد.
[13] . این آمار بر پایه كتابخانه تخصصی امام خمینی در قم میباشد.
[14] . این آمار بر پایه كتابخانه تخصصی امام خمینی ارائه شده است. |
| مهدي مهريزي - با اندكي تلخيص از مجله حضور، ش45 |
|
|
